هاي همجوار به خصوص استان تهران، ضايعات محصولات باغي مي باشد. عوامل ايجاد ضايعات به دو گروه اصلي عوامل غيرقابل کنترل براي توليدکننده که شامل مواردسياسي، اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي بوده وعوامل قابلکنترلبراي توليد کنندهکه شاملضايعات زراعي، ضايعات درحين برداشت ومراحل پس ازبرداشتوفرآوري تامصرفنهايي، تقسيمبنديميشوند.
در اين تحقيق در مرحله نخست با هدف ارزيابي و شناسايي عوامل موثر در ايجاد ضايعات محصولات عمده باغي استان البرز در مراحل مختلف توليد، برداشت، فناوري هاي پس از برداشت، فراوري تا مصرف نهايي، با استفاده از پرسشنامه از گروهي افراد با توجه به نقش آنان در زنجيره توليد از منظر (توليد کننده بودن يا توزيع کننده، شاغل در بخش فراوري و يا صرفا به عنوان يک مصرف کننده)، درخصوص مفاهيم اوليه و نيز عوامل متعدد و موثر در ايجاد ضايعات در مراحل مختلف زنجيره توليد تا مصرف، سئوالاتي پرسيده شد. با عنايت به نتايج حاصل از ارزيابي پرسشنامه اي (مرحله اول) و نيز بررسي نتايج علمي يافته هاي پيشين، مشخص گرديد سه عامل بسته بندي، حمل و نقل و مدت زمان نگهداري در انبار و يا سردخانه در ايجاد ضايعات پس از برداشت بسيار موثر مي باشد. به همين دليل در مرحله دوم اين پروژه، به منظور بررسي اثرات سه عامل مذکور بر خصوصيات فيزيکو شيميايي و قابليت ماندگاري گوجه فرنگي رقم تجاري شيوا، آزمايشاتي شامل اندازه گيري جرم، رنگ، بافت، اسيديته، بريکس، pH و فاکتور رسيدگي در يک دوره ي زماني نگهداري بيست روزه در شرايط دماي 1±9 درجه سانتي گراد و رطوبت نسبي 90-85 درصد، صورت پذيرفت.
نتايج بررسيهاي انجام شده در خلال اين پژوهش نشان ميدهد که هريک از تيمارهاي اعمال شده شامل بستهبندي در تعداد لايه ها، حمل و نقل و مدت زمان نگهداري بر ويژگي هاي کمي و کيفي گوجه فرنگي هاي نگهداري شده اثر معني داري داشته است. به طور کلي عمليات حمل و نقل سبب افت ويژگي هاي کمي و کيفي نمونه ها شده است. همچنين افت ويژگي هاي کيفي در خصوص نمونه هاي بسته بندي شده در سبدهاي سه لايه بيشتر به چشم مي خورد، زيرا لايه هاي فوقاني در خلال حمل و نقل بيشترين ميزان انرژي ضربه اي را دريافت کرده و به همان نسبت آثار تخريبي در بافت آن ها بيش از لايه هاي زيرين مي باشد.
لذا درنهايت از مجموع بررسي هاي بعمل آمده مشخص گرديد که با بهره گيري از بسته بندي و شرايط مناسب نگهداري مي توان در صورت اعمال حمل و نقل، قابليت ماندگاري در نمونه ها را حتي در نمونه هايي با بسته بندي سه لايه تا مدت زمان 10 روز در حد مطلوب حفظ نمود.
کلمات کليدي: ضايعات، حمل و نقل، بسته بندي، محصولات باغي، گوجه فرنگي ، استان البرز

فصل اول
کليـات تحقيـق

1-1- مقدمه
آنچه که تاکنون مهم جلوه مي نمايد اين است که چرا ضايعات مواد غذايي از موضوعات اساسي به شمار مي رود؟
ضايعات مواد غذايي چه اهميتي در سياست گذاري هاي اقتصادي دارند؟ به چه نحوي مي توان از ضايعات جلوگيري نمود؟
بخش کشاورزي نقش مهمي در توسعه کشورها ايفا مي کند و در حقيقت رمز استقلال کشوري مثل ايران است. کشاورزي به دليل تامين غذاي جمعيت روز افزون کشور و هم چنين به خاطر دلايل اجتماعي سياسي، رسالت مهمي در توسعه پايدار بر عهده دارد (علي بيگي،1387). علي رغم وجود قابليت هاي غير قابل انکار در بخش کشاورزي، مشکل عمده ساختار کشاورزي فقدان سازماندهي مناسب در مديريت جامع و عدم ايجاد انگيزه در بهره برداري بهينه و پايدار از منابع است. در حال حاضر يکي از معضلات اصلي بخش کشاورزي در ايران ضايعات مي باشد (شادان، 1384).
ضايعات منابع ارزشمند خدادادي از جمله محصولات کشاورزي يکي از مسائل مهم ابتلا به جامعه ما است که به طور عمده از مصرف بي رويه و غير منطقي، بي مسئوليتي و بي دقتي، عدم اعتقاد و ناآگاهي افراد دخيل در فرآيند توليد، توزيع و مصرف منابع و محصولات ناشي مي شود.
بخش کشاورزي نقش حياتي در اقتصاد ملي ايران دارد، به طوري که حدود 18 درصد توليد ناخالص ملي، 25 درصد اشتغال، تامين بيش از 85 درصد غذاي جامعه، 25 درصد صادرات غير نفتي و 90 درصد از مواد اوليه مورد مصرف در صنايع غذايي را فراهم مي نمايد.
طبق آمارFAO سالانه حدود 5/43 درصد محصولات کشاورزي اساسي در کشورهاي توسعه نيافته در اثر آفات، بيماري ها، علف هاي هرز، خشکسالي و در مرحله پس از برداشت از بين مي رود. در ايران، بر اساس آخرين برآوردهاي وزارت جهاد کشاورزي حدود 16 درصد از محصولات زراعي و حدود 28 درصد از فرآورده هاي باغي در مراحل مختلف توليد تا مصرف از بين مي رود (ميرمجيدي و همکاران، 1388).
دولت موظف است به منظور نهادينه کردن مديريت، سياست گذاري، ارزشيابي و هماهنگي مسائل مرتبط با امنيت غذا و تغذيه در کشور، تامين سبد مطلوب غذايي و گسترش سلامت همگاني در کشور و هم چنين کاهش ضايعات مواد غذايي از توليد تا مصرف اقدامات لازم را به عمل آورد. همچنين دولت با حمايت از گسترش صنايع تبديلي و تکميلي بخش کشاورزي مقدار محصولات فرآوري شده را به حداقل 2 برابر وضع موجود افزايش دهد تا زمينه ي برخورداري از سلامت، رفاه و امنيت غذايي در چشم انداز جمهوري اسلامي ايران در سال 1404 فراهم گردد. که در جهت رسيدن به اين اهداف، نياز به کاهش 50 درصدي ضايعات در بخش کشاورزي بايستي فراهم گردد (ميرمجيدي و همکاران، 1388).

در حال حاضر ضايعات محصولات کشاورزي به يکي از بحث هاي چالش بر انگيز در سياست هاي اقتصادي کشورها تبديل شده است و اين امر منجر به زير سوال رفتن امنيت غذايي، رفاه اجتماعي و اقتصادي در جهان شده است. از طرف ديگر منابع زيادي به دليل افزايش ضايعات کشاورزي اتلاف شده و زيان هاي عظيمي به اقتصاد کشورها وارد شده است (شادان، 1384).
در اين بين نقش مديريت خيلي پر رنگ است به طوري که مديريت نامناسب در هنگام کاشت، داشت، برداشت و پس از برداشت ضايعات کمي و کيفي قابل توجهي به بار مي آورد.
بر اساس برآوردهاي موجود تا سال 2030 بايد مقدار توليد محصولات غذايي در کشورهاي در حال توسعه 70 درصد بيشتر از توليد فعلي آن باشد تا بتواند همگام با جمعيت روبه رشد حرکت نمايد و به درستي پاسخگوي نياز هاي آن باشد. مقدار توليد جهاني ميوه ها و سبزي ها در سال 1993 تا 1995 به ترتيب 489 و 448 ميليون تن بوده است. در سال 1996 مقدار توليد سبزي ها 2/3 درصد و ميوه ها 6/1 درصد در سال افزايش نشان داده است. البته اين افزايش براي همه کشورها به ويژه کشورهاي در حال توسعه که به دليل ضعف تکنولوژي توانايي رقابت با کشور هاي توسعه يافته را ندارند، يکنواخت نبوده است (برآورد FAO، 1992). از سوي ديگر افزايش توليد محصولات کشاورزي با توجه به شرايط آب و هوايي، محدوديت منابع آبي و نيز محدوديت زمين هاي داراي پتانسيل توليد کشت هاي ديم در بسياري از نقاط جهان امکان پذير نيست. بنابراين براي تامين مواد غذايي بايد بهره وري از عوامل توليد به ويژه آب و خاک افزايش و ضايعات مواد غذايي تا حد امکان کاهش يابد (حقوقي، 1377).
به اعتقاد کارشناسان صنايع غذايي کشور، در حدود 25 درصد درآمد نفتي هر ساله در قالب ضايعات محصولات کشاورزي از دست مي رود به طوري که بي توجهي به صنايع تبديلي و تکميلي موجب شده است که هرسال معادل غذاي15 تا 20 ميليون نفر بر اثر ضايعات کشاورزي از بين رود. لازم به ذکر است که 80 درصدضايعاتکشاورزي ايران در20 تا30 محصول رخ ميدهدکه عمده آن درمحصولات باغي در مراحل مختلف صورت ميپذيرد از آنجائي که اين گروه از محصولات به دليل داشتن رطوبت زياد فساد پذير هستند در فر آيند پس از برداشت ميزان قابل توجهي ضايع مي شوند که کاهش و به حداقل رساندن چنين ضايعاتي ميتواند يکي از راههاي موثر درتامين غذا براي جامعه به حساب آيد(الماسي وهمکاران، 1388).

1-2- تعاريف و مفاهيم ضايعات
به کاهش کميت و کيفيت يک ماده غذايي ضايعات گفته مي شود، طبق تعريف اگر محصولات کشاورزي پس از برداشت به هر دليلي بدون استفاده نامناسب براي بازار فروش باشند، جزء ضايعات تلقي مي شوند. با اين تعريف نقش سياست هاي تنظيم بازار در کاهش ضايعات محصولات کشاورزي اهميتي دو چندان مي يابد.
بر اساس تعريف سازمان خواروبار جهاني( فائو) هرگونه تغييري در کيفيت که منجر به غير قابل مصرف شدن، عدم دسترسي و عدم ايمني محصول براي انسان شود، ضايعات است.
ضايعات مقاديري از يک کالاي خاص و کالاي مشتق شده از آن است که وارد سبد غذايي خانوار نمي شود. به عبارتي ضايعات تفاوت توليد بالقوه با مصرف بالفعل است. به تفسيري ضايعات کاستي بهره وري است.
در برخي موارد مفهوم ضايعات با عملکرد توليد و يا محصولات جانبي درهم آميخته در صورتي که مفهوم ضايعات صرفا به مرحله برداشت تا مصرف اطلاق مي شود و برخي کاهش هاي ناگزير مانند پسمانده هاي فرآوري را شامل نمي شود.
با توجه به تعاريف ضايعات، مشخص مي شود که در کليه مراحل توليد، توزيع و مصرف، ضايعات حاصل مي شود. ضايعات در مراحل توليد( کاشت، داشت و برداشت) عمدتا ناشي از عدم استفاده بهينه و به موقع از نهاده ها مثل کود، بذر، نيروي انساني و … است. ضايعات مرحله توزيع در حين بازاريابي رخ مي دهد. زيرا با توجه به عرضه فصلي محصولات کشاورزي تقاضاي دائمي محصولات کشاورزي براي ايجاد تعادل بين عرضه و تقاضا، کانال توزيع و بازاريابي مناسبي را مي طلب. ضايعات مصرف نيز به فرهنگ مصرف کننده و نوع مصرف بستگي دارد (خوش نظر و کمالي، 1388).
ضايعات محصولات باغي در مرحله برداشت و پس از برداشت عبارت است از ضايعاتي که در دوره زماني رسيدن فيزيولوژيکي و پس از رسيدن تا زمان مصرف ايجاد مي شود.
بخشي از اين ضايعات در نتيجه عمليات برداشت و جابجايي محصول با فن آوري هاي مختلف بوده، بخشي هم در عمليات پس از برداشت در مراحل حمل و نقل محصول به مراکز فروش يا در داخل انبارهاي نگهداري ميوه ها، صورت مي پذيرد (الماسي و همکاران، 1388).

1-3- انواع ضايعات
1-3-1-ضايعات کمي (Quantitatative losses): عبارت است از کاهش وزن و يا حجم محصولات کشاورزي که قابل اندازه گيري است.
1-3-2- ضايعات کيفي (Qulitative): عبارت است از کاهش کيفيت محصولات کشاورزي که روش ارزش گذاري ميزان آن متفاوت از ضايعات کمي است.
1-3-3-ضايعات مستقيم (Direct losses): عبارت است از ناپديد شدن مقداري از محصولات کشاورزي در اثر تراوش، نشتي کيسه ها و يا در اثر مصرف حشرات، جوندگان و پرندگان.
1-3-4-ضايعات غير مستقيم (Indirect losses): عبارت است از کاهش کيفيت محصولات کشاورزي که به موجب آن مصرف کننده از خريد آن امتناع کرده و يا قيمت کمتري براي آن پرداخت مي کند (فاطميان، 1390).

1-4- ضايعات در ايران
بر اساس آمار سازمان خواروبار و کشارزي(FAO)، ايران در توليد 15 محصول زراعي و 25 محصول باغي در جهان مقام نخست تا دهم را دارد و از نظر تنوع توليد مقام سوم و از نظر توليد پسته، زعفران و خرما مقام نخست را به خود اختصاص داده است. ولي به رغم وجود امکانات بالقوه فراوان و توليد قابل ملاحظه انواع محصولات کشاورزي در کشور، ساليانه شاهد واردات محصولات به دلايل گوناگون از جمله عدم وجود صنايع تبديلي وبسته بندي، نگهداري نامناسب و کافي، يکپارچه و مکانيزه نبودن اراضي کشاورزي و عدم احداث صنايع در قطب هاي عمده توليد محصولات کشاورزي به صورت مجتمع هاي کشت و صنعت بوده و مقادير زيادي از اين توليدات به ويژه سبزي ها و صيفي جات در اثر حمل و نقل و نگهداري طولاني و نامناسب ضايع مي شود و از بين مي رود. ضايعات مواد غذايي يکي از چالش هاي صنع

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید