بررسی موضوع دعا در شعر شاعران مشهور عصر عباسی اوّل- قسمت ۲۳

بررسی موضوع دعا در شعر شاعران مشهور عصر عباسی اوّل- قسمت ۲۳

زادَکَ اللهُ غِبْطَهً و َ کَرامَهً
(همان؛ ۳۶۱)

 

 

ترجمه
۱- به راستی که تو فقط رحمت و سلامت هستی خداوند به کرامت و درجات تو بیفزاید.
شاعر برای خلیفه با لفظ “غبطه” دعا‌ می‌کند و آن دارا بودن حالت نیکو و دوام و خوشحالی و خیر است اما کرامت همان شرافت در میان مخلوقات است و گفته‌اند که آن عبارت از: گذشت کردن از خطای خطا کار‌ می‌باشد، به همین دلیل در وصف خداوند متعال گفته‌اند که او کریم است و معنای آن ” چشم پوشی از خطاهای بندگانش‌ می‌باشد”. (ابوالحسن؛ ۲۰۰۱: ۸۹)
و از طرفی شاعر، باهوش و با درایت است ودر به کار گیری عبارات دعایی و الفاظ مدح و ثنا، ممدوح را با الفاظ (رحمت و سلامت) مورد خطاب قرار‌ می‌دهد تا وی را تحت تأثیر قرار دهد.
نتیجه تصویری برای موضوع هوش

 

جهت دانلود متن کامل پایان نامه به سایت azarim.ir مراجعه نمایید.

 

۴-۱-۰۴ دعای شاعران در حق افراد خانواده

 

از جمله اداب دعا، دعا کردن در حق افراد خانواده خصوصا دعای خیر برای پدر و مادر است.
قرآن کریم سفارش ویژه‌ای در رابطه با احترام و توجه جدی نسبت به پدر و مادر و دعای خیر برای آنها دارد تا جایی که بعد از توصیه سفارش پدر و مادر در شکرگذاری نعمت وجود آنان را بعد از شکر‌گذاری از خویش قرار‌ می‌دهد و‌ می‌فرمایند: ﴿وَوَصَّیْنَا الْإِنسَانَ بِوَالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ وَفِصَالُهُ فِی عَامَیْنِ أَنِ اشْکُرْ لِی وَلِوَالِدَیْکَ إِلَیَّ الْمَصِیرُ﴾ (لقمان/۱۴) و در بیان دیگری توصیه به نیکی به پدر و مادر دارد و‌ می‌فرمایند: ﴿وَ إِذْ أَخَذْنا میثاقَ بَنی‏ إِسْرائیلَ لا تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً…﴾(بقره/۸۳)
دعا برای پدر و مادر، درخواست سلامتی و تندرستی و طول عمر در دنیا و رحمت و مغفرت بعد از مرگ است.البته ثواب دعا برای برادر، خواهر و یا دوست نیز کمتر از پدر و مادر نیست و حتی اسلام توصیه به دعا برای برادران دینی هم نموده است.
شاعران، روابط خانوادگی و اجتماعی خود را با دعا در شعر خود مملو از درد و رنج به تصویر کشیده و نیز افرادی که در رفتن به سرای آخرت بر آنها پیشی گرفته‌اند، یاد کرده‌اند. (ابو الخیر؛۲۰۰۶: ۲۳۸)
 تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
دعا برای محیط اجتماعی و مسلمانان به شکل کلی یک عمل دینی است که وابستگی انسان به جامعه‌اش‌ را محقق‌ می‌سازد و حمایت درونی(اعتماد به نفسش) را افزایش‌ می‌دهد و به او احساس آرامش و رضایت‌ می‌دهد. و از اینجاست که دعا دارای یک جایگاه پویا در رشد احساسات عشق، محبت، نیکی و شکوفایی روح‌ می‌گردد که انسان در زندگی خود بی‌نیاز از آن نیست.

 

۴-۱-۴-۰۱ دعای شاعران برای مادر

 

تصویر مادر در نزد شاعران با تصویر پدر مرتبط است اگر مادر بر پدر مقدم شده است نتیجه‌ی تأثیرپذیری آن‌ ها از ارزش‌ها و عادات رایج و همچنین بی احساسی و بی عاطفگی نسبی پدر در مقایسه با مادر است، چون پدر کانون امنیت فرزندان و مادر کانون عاطفه و محبت فرزندان است.
از نظر اسلام مادر در نزد افراد دارای جایگاه ویژه‌ای است و آموزه‌های دین اسلام بر قدر و ارزش مادر تأکید فراوان دارد تا جایی که نبی مکرم اسلام (ص) بهشت را زیر پای مادران‌ می‌داند سراسر وجود مادر سرشار از عاطفه است. مادر سرچشمه محبت و اطمینان است بنابراین انسان به هنگام ناراحتی در برابر مشکلات به او پناه‌ می‌برد و این همان چیزی است که علی بن جهم (وفات ۲۴۹ هـ) که زمان جوانی توسط پدرش و با پیشنهاد معلمش زندانی شده بود، به مادرش متوسل شد و با او چنین درد دل نمود:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

۱-یا اُمَّتَا أفدِیکَ مِنْ اُمٍ
۲- قَدْ سُرَحَ الصَّبیانِ کُلَّهمُ
أشْکُو اِلیکِ فَظاظهَ (الجهم)
وَ بَقیِتُ محصُوراً بِلا جُرمِ
(علی بن جهم؛ ۱۹۵۹: ۱۸۰)

 

ترجمه
۱- ای مادر عزیزم فدایت شوم شکایت، خشونت و تند خوئی جهم را نزد تو‌ می‌آورم.
۲- همه بچه‌ها رها و آزاد هستند و من بیگناه دربند (زندان) مانده‌ام.
تصویر ساده دعایی که شاعر آن را به صورت ندا و درخواست از مادرش به کار‌ می‌برد، از آن در جهت دفع سنگدلی پدرش استفاده‌ می‌کند که بیانگر درد و رنج شاعر و عدم آرامش و خوشنودی اوست.
مادر سرچشمه و منبع محبت و عشق و فداکاری است، پس صیغه دعا (فدایت شوم) بیانگر میزان وابستگی شاعر به مادرش و احساس نیاز روحی به او است بنابراین آرزو‌ می‌کندکه خودش را فدای او کند، فدا یعنی فداکاری انسان و فدا کردن تمامی داشته‌ها و معنای دعا را بیان‌ می‌کند. (ابن منظور؛ ۱۴۰۸: ۱۰/۲۰۵) و لفظ (خشونت جهم) یک تصویر مقابل عطوفت مادر است.
شاعر میان این دو تصویر را جمع کرده است: تصویر مادر که جنبه‌ی مثبت زندگی اوست و تصویر پدر که جنبه منفی زندگی او است، را بیان‌ می‌کند. بارهای عاطفی مثبت و منفی مادر و پدر یک تضاد عاطفی است که در جان شاعر رسوخ‌ می کند.
دعا یک نوع بیان است که در حالت دلواپسی و عدم احساس امنیت بر زبان جاری‌ می‌شود و نتیجه‌ی آن ممانعت از این دلواپسی و یک نوع آرامش روحی و روانی را به دنبال دارد.

 

۴-۱-۴-۰۲ دعای شاعران برای پدر

 

پدر تشکیل دهنده‌ی رکن دوم خانواده است که مسئولیت‌های بزرگی را بر عهده دارد، او منبع امنیت و حفاظت و‌تربیت است، شاعران رو به سوی خدا‌ می‌گذارند و برای پدر و مادر در جهت سلامتی و تندرستی در زندگی و رحمت و بخشش بعد از مرگ آنان دعا‌ می‌کنند. شاعر اسحاق موصلی(وفات ۲۳۵ هـ) در رثای پدرش چنین‌ می‌گوید:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

۱-أقولُ لَهُ لَما وَقَفْتُ بِقَبْرهِ
۲- أیا قَبْرَ اِبراهیَم حُییِتَ حُفْرَهً
عَلَیکَ سَلاُم اللهِ یا صاحِبَ الْقَبر
وَ لا زِلَتْ تُسقَی الْغَیثَ مِنْ سُبلِ الْقطرِ
(اسحاق موصلی؛ ۱۹۷۰: ۱۳۰)

 

ترجمه
۱-زمانی که بر سر مزارش‌ می‌ایستم به او‌ می‌گویم:‌ای صاحب قبر سلام و درود خداوند بر تو باد.
۲- ای قبر ابراهیم پیوسته زنده باشی که همواره از طریق راه های باران، ابرها سیراب‌ می‌گروی.

 

همانا خداوند متعال انسان را در زندگی و مرگش گرامی داشته است﴿وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنی آدَمَ وَ…﴾ (اسراء /۷۰) و لذا سلام کردن به مردگان را همچون سلام کردن به زندگان قرار داده است. و در آموزه‌های دین اسلام علاوه بر زیارت اهل قبور آداب سلام دادن و طلب سلامتی برای آنان نیز داریم.

 

اگر دعای سلامتی برای زندگان به معنای سلامتی آن‌ ها از آفت‌ها و مریضی‌ها و بلاها‌ می‌باشد، پس دعا برای سلامتی مردگان، ضروری است یعنی این که خداوند آن‌ ها را حفظ کند و از عذاب درون قبر و عذاب جهنم آن‌ ها را نجات دهد.. شاعر به وسیله‌ی دعا به خداوند متعال پناه‌ می‌برد تا آرامش را به صاحب قبر (پدرش) عطا کند و او را حفظ کند و در قبر از او حمایت نماید. راغب اصفهانی بر این باور است که دعا با “درود خداوند بر شما باد” برای مردگان به معنای “سلامتی و درونی بر آن‌ ها است”، اما در حقیقت همان همان درخواست از خداوند متعال برای آن‌ ها است که از عذاب قبر و جهنم سالم بمانند. (راغب اصفهانی؛ ۲۰۰۴: ۴۲۲)

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *