بررسی وجوه بیانی دیدگاه‌های اجتماعی امام علی(ع) در کلمات قصار نهج البلاغه- قسمت …

بررسی وجوه بیانی دیدگاه‌های اجتماعی امام علی(ع) در کلمات قصار نهج البلاغه- قسمت  …

د. و از دوستى با دروغگو بپرهیز، که او به سراب ماند: دور را به تو نزدیک، و نزدیک را دور مى‏نمایاند.
موضوع: (اخلاقی،اجتماعی،تربیتی)ارزش‏ها و آداب معاشرت با مردم
امام (ع)دراین کلمه به ارزشها وآداب معاشرت با مردم اشاره می فرمایند.ویادآوری فرموده اندکه چگونه با افراد مختلف رفتاری متناسب با شخصیت وخصوصیات آنان داشته باشیم.لذا درقالب تشبیهات متعدد،زیبا و عمیق ودقیق به بیان جوانب امرپرداخته اند.تشبیه عقل به غنی ترین بی نیازی،تشبیه حماقت به بزرگترین فقر،وخودبینی(عجب) به وحشتناک ترین تنهایی وخوش اخلاقی(حسن الخلق)به بهترین حسب و ریشه فامیلی،از جمله تعابیربی نظیر آنحضرت دراین زمینه است.
وجوه بیانی وسیمای ادبی حکمت؛
الف- تشبیهات به کاررفته؛
۱٫عقل به غنی ترین ثروت وحماقت و نادانی به بزرگترین فقروتنگ دستی وخودبینی به وحشتناک ترین تنهایی و خوش خلقی به باارزشترین حسب و خویشاوندی ،تشبیه بلیغ،موکّد و مجمل ازنوع تشبیه مفردعقلی به مفردحسی است.بادرنظرگرفتن تعددمشبه و مشبه به وقرارگرفتن هرمشبه بهی بعد مشبه ،تشبیه مفروق محسوب می شود.
۲٫ودرعبارت« فَإِنَّهُ « الْکَذَّابِ »کَالسَّرَابِ یُقَرِّبُ عَلَیْکَ الْبَعِیدَ وَ یُبَعِّدُ عَلَیْکَ الْقَرِیبَ »کذاب ودروغگو (مشبه مفردمطلق عقلی)به سراب(مشبه به مفردمطلق حسی) تشبیه شده است این تشبیه از نوع تشبیه مفصل به دلیل وجود همه ارکان تشبیه درآن تشبیه مفصل ومرسل است.(و یُقَرِّبُ …و یُبَعِّدُ… بیانگروجه شبه)
ب.کنایه؛
۳٫امام (ع) فرمود: «أربَعَاً وَ أربَعَاً» براى این که چهار مورد اوّل، در یک زمینه یعنى کسب فضایل اخلاق نفسانى و چهار مورد دوم از سنخ رفتار با مردم است. بعضى گفته‏اند: از آن جهت است که دسته اوّل از سنخ اثباتى و دسته دوم سلبى مى‏باشند. (بحرانی ؛۱۳۷۳ : ۵/۴۴۴)
۴-۰۱۴نهج البلاغه -حکمت۴۹
* وقالَ علیه ٱلسَّلامُ:إحْذَرُوا[۳۳] صَوْلَهَ[۳۴] ٱلْکَرِیمِِ إِذَا جَاعَ وَ ٱللَّئِیمِ إِذَا شَبِِعَ *
ترجمه درود خدا بر او، فرمود: از یورش بزرگوار به هنگام گرسنگى، و از تهاجم انسان پست به هنگام سیرى، بپرهیز.
موضوع حکمت؛( اخلاقی،اجتماعی) شناخت بزرگوار و پست فطرت
حضرت (ع )دراین کلمه نورانی به اصل شایسته سالاری وارزش گذاری افراد براساس معیارهای صحیح الهی تاکید نموده است .وراهکاری مهم را برای تشویق افراد جامعه به کسب کرامات انسانی وجلوگیری از تمرد وطغیان افرادناشایست توصیه فرموده است.
وجوه بیانی و سیمای ادبی حکمت؛
الف.مجاز؛
۱٫صولهدر عبارت« احْذَرُوا صَوْلَهَ الْکَرِیمِ »مجاز عقلی است به علاقه سببیت،زیرا آنچه بایداز آن ترسید آسیب هایی است که ممکن است انسان بزرگوار در اثر خشم واردکند وخشم وغضب سبب آن هاست نه عامل اصلی.
۲٫وهمینطور است صَوْلَهَ در« احْذَرُوا صَوْلَهَ اللئیم » مجاز عقلی است به علاقه سببیت،یعنی آسیب هایی که ممکن است انسان پست دراثرخودکم بینی وفرومایگی وارد نماید.
ب.کنایه؛
۱٫وواژه های جَاعَ و شَبِعَ کنایه از نیاز و عدم نیاز است به صورت إیما. (عرفان ؛۱۳۵۸ :۲/ ۲۱۵-۲۱۱)
۲٫مقصود امام (ع) از کریم شخص بلند طبع و والاهمّت است، گرسنگى وى« جَاعَ » کنایه از نیاز مبرم اوست. توضیح آن که نیاز مبرم- در وقت بى‏اعتنایى مردبه وى- باعث جوشش غیرت و خشم او مى‏شود و خود را وادار به یافتن کار مهمترى مى‏کند تا بدان وسیله بر آن مردم دست یابد و بر آنان مسلّط گردد، تا ایشان را درهم شکند و مجازاتشان کند. مانند این که زمام حکومت را به دست بگیرد و یا چیزى نظیر آن، از این رو لازم است با توجّه به او و نیازهایش به گرفتارى و رفع نیازمندى‏اش از حمله وى حذر کرد و از آن دورى جست.
۳٫مقصود از سیرى شخص فرومایه« شَبِعَ » کنایه ازتوانگرى و بى‏نیازى اوست و آن نیز باعث استمرار وى در فرومایگى است که اقتضاى طبع اوست، و سیر بودنش باعث تأکید این ویژگى است، امّا گرسنگى او چه بسا که باعث دگرگونى خلق و خوى او شود و براى هدف خاصى از فرومایگى دست بردارد. دوام پستى فرومایگان سیر برخاسته از طبع پست آنهاست و باعث آزردن زیردستان و مردمى است که به آنان نیازمندند، بنا بر این باید از حمله آنان بیمناک بود و در صورت امکان موجبات سیرى ایشان را از بین برد (بحرانی ؛۱۳۷۳ : ۵/۴۵۵)
۴-۰۱۵نهج البلاغه حکمت۵۰
* وقالَ علیه ٱلسَّلامُ:قُلُوبُ ٱلرِّجَالِِ وَحْشِیَّهٌ فَمَنْ تَأَلَّفَهَا[۳۵] أَقْبَلَتْ عَلَیْهِ *
درود خدا بر او، فرمود: دل‏هاى مردم گریزان است، به کسى روى آورند که خوشرویى کند.
موضوع حکمت؛( اخلاقی،اجتماعی) راه جذب دلها
امام (ع) وحشت را در اینجا اصل قرار داده است، بدان جهت که انس و الفت دل هاامرى اکتسابى است، وحشت، آن نامأنوس و بیگانگى است که درخور آشنایى و انس و الفت است. (همان منبع : ۴۵۶)
وجوه بیانی و سیمای ادبی حکمت؛
الف.مجاز؛
۱٫(ٱلرِّجَالِِ)در قُلُوبُ ٱلرِّجَالِِ مجاز عقلی است به علاقه جزءاز کل،زیرا این خصلت درحقیقت اختصاص به مردان تنهاندارد بلکه زنان و همه نوع بشر نیز تابع این فرض می باشندواو (ع) فرمود: (قُلُوبُ ٱلرِّجَالِِ وَحْشِیَّهٌ) یعنی مثل حیوانات وحشی از انسان گریزان است پس کسی که به آن ها محبت ورزد با احسان کردن وخوشرویی ورفتارهای مشابه آن ،به اوروی آورندوپیوند دوستی برقرار کنند،وهرکس به آن ها محبت نورزد و با احسان و خوشرویی رفتارنکند از او گریزان و بیزار می شوند(عرفان؛۱۳۵۸ :۲/ ۱۸۵)
ب.تشبیه؛
۲٫دراین کلمه قلوب به وحشیه«حیوان وحشی»تشبیه شده است .نوع تشبیه بلیغ است ووجه شبه صفت مستفاداز(فَمَنْ تَأَلَّفَهَا أَقْبَلَتْ عَلَیْهِ)ونیزازنوع تشبیه مقید حسی(قُلُوبُ ٱلرِّجَالِِ)به حسی مطلق(وحشیه)می باشد. ( همان منبع : ۱۵۴-۱۴۲)
۴-۰۱۶ نهج البلاغه حکمت۵۳
* وقالَ علیه ٱلسَّلامُ: ألسَّخَاءُ مَا کَانَ ابْتِدَاءً- فَأَمَّا مَا کَانَ عَنْ مَسْأَلَهٍ فَحَیَاءٌ وَ تَذَمُّمٌ[۳۶] *
درود خدا بر او، فرمود: سخاوت آن است که تو آغاز کنى، زیرا آنچه با درخواست داده مى‏شود یا از روى شرم و یا از بیم شنیدن سخن ناپسند است.
موضوع حکمت؛(اخلاقی،اقتصادی،اجتماعی) شناخت جایگاه سخاوت و ایثارگرى
معنای سخن او (علیه السلام) که فرمود: ألسَّخَاءُ مَا کَانَ ابْتِدَاءً- فَأَمَّا مَا کَانَ عَنْ مَسْأَلَهٍ فَحَیَاءٌ وَ تَذَمُّمٌ – یک روش استواربرای محبت و احسان وارزشهای والای انسانی و عاطفی است.

برای دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت  fumi.ir  مراجعه نمایید.