علمی : بینامتنیت قرآن و دفتر اول، دوم و سوم مثنوی از دیدگاه ژرار ژنت- …

علمی :
بینامتنیت قرآن و دفتر اول، دوم و سوم مثنوی از دیدگاه ژرار ژنت-  …

آتِـنـــا فِــی دار دنـیـــانـا حَـسَــن
آتِـنـــا فِــی دار عــقـبـانـا حَـسَــن
(۲/۲۵۵۵)
اقتباس از آیه «وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِی الدُّنْیا حَسَنَهً وَ فِی الْآخِرَهِ حَسَنَهً وَ قِنا عَذابَ النَّارِ»، (و از ایشان کسانی هستند که می‌گویند پروردگارا به ما در دنیا بهره‌ی نیک و در آخرت هم بهره‌ی نیک عطا فرما و ما را از عذاب دوزخ در امان دار.)، (بقره، ۲۰۱). مولانا با استفاده از عبارت قرآنی می‌گوید پروردگارا در سراى دنیا بر ما خیر و نیکى ارزانى دار، و در سراى آخرت نیز خیر و نیکى بر ما عطا فرما.

در تک چون برق این سگ بی‌تکست
آدمـی کـو عَـلَّــم الْأَسْـمـاء بگسـت
(۲/۲۷۱۳)
اقتباس از آیه «وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِکَهِ فَقالَ أَنْبِئُونی‏ بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقینَ»، (و همه نامها را به آدم آموخت، سپس آنها را بر فرشتگان عرضه داشت و گفت اگر راست مى‏گویید به من از نامهاى ایشان خبر دهید.)، (بقره، ۳۱). مولانا در بیت اول به آیه اشاره می‌کند و صفتی از صفات آدم می‌آورد تا بگوید حضرت آدم (ع) که امیر علّم الاسماء است؛ یعنى به تعلیم الهى سرافراز شده در برابر دویدن برق‌آساى این سگ‌صفت (ابلیس) هیچ توان و قدرتى ندارد.

بــا کـلام انــوار مـی‌آمــد پـــدیــد
از درخــت إِنِّــی أَنَـا اللَّـه می‌شنیــد
(۲/۲۸۸۹)
اقتباس از آیه «فَلَمَّا أَتاها نُودِیَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَیْمَنِ فِی الْبُقْعَهِ الْمُبارَکَهِ مِنَ الشَّجَرَهِ أَنْ یا مُوسى‏ إِنِّی أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمینَ»، (و چون به نزدیک آن [آتش = لاله‌‌ی طور/ بوته‌ی فروزان] آمد، از کرانه‌ی وادی ایمن، در جایگاه متبرک از درخت ندا داده شد ای موسی من خداوندم، پروردگار جهانیان.)، (قصص، ۳۰). مولانا با آوردن عبارتی از آیه مذکور می‌گوید حضرت موسى (ع) از درخت، نداى «منم خداوند» را مى‌شنید و همراه آن کلام، انوارى پدیدار مى‌شد.

زانک حـــق فــرمــود ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَر
انــدرین گـردون مکـرّر کــن نـظــر
(۲/۲۹۵۱)
اقتباس از آیه «ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ کَرَّتَیْنِ یَنْقَلِبْ إِلَیْکَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَ هُوَ حَسیرٌ»، (سپس دوباره چشم بگردان، چشمت خسته و مانده بازگردد.)، (ملک، ۴). مولانا از عبارت قرآنی در منطق تمثیلی استفاده کرده است.

بـارهـا بنـگـر ببـیـن هَلْ مِـنْ فُـطُـور
یک نظـر قـانع مشو زین سقـف نـور
(۲/۲۹۵۲)
مصرع دوم اقتباس از آیه «الَّذی خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً ما تَرى‏ فی‏ خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرى‏ مِنْ فُطُورٍ»، (کسی که هفت آسمان را تو بر تو آفرید؛ در آفرینش خداوند رحمان، هیچ‌گونه نابسامانی نمی‌بینی؛ باز چشم بگردان آیا هیچ رخنه‌ای می‌بینی؟)، (ملک، ۳). مولانا در این بیت از لزوم امتحان در مورد هرچیز سخن گفته است تا آدمى بد و خوب را بشناسد و تا وقتى‌که حق و باطل درهم آمیخته‌اند این جستجو و تدقیق بر آدمیان واجب است.

پس یقیـن گـردد تـو را لا رَیْـبَ فیـه
چـون نشـان راست گوینـد و شبـیـه
(۲/۲۹۸۵)
مصرع دوم اشاره به آیه «ذلِکَ الْکِتابُ لا رَیْبَ فیهِ هُدىً لِلْمُتَّقینَ»، (این کتاب است که در آن شک روا نیست [که] راهنمای پرهیزگاران است.)، (بقره، ۲). مولانا از عبارت قرآنی در مفهومی متفاوت با شأن نزول آیه استفاده می‌کند.

پس چه خود را ایمن و خوش دیده‌ای
لا تَـخـافُـوا از خــــدا نـشـنـیــده‌ای
(۲/۳۰۴۴)
الهام از آیه «إِنَّ الَّذینَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلائِکَهُ أَلاَّ تَخافُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّهِ الَّتی‏ کُنْتُمْ تُوعَدُونَ»، (بى‏گمان کسانى که گویند پروردگار ما خداوند است، سپس پایدارى ورزند، فرشتگان بر آنان نازل شوند [و گویند] که مترسید و اندوهگین مباشید و مژده باد شما را بهبهشتى که به شما وعده داده می‌شد.)، (فصّلت، ۳۰). مولانا از بخشی از آیه در منطق تعلیمی استفاده کرده است.

صـبـر چـون داری ز نِعْـمَ الْمـاهِـدُون
ای که صبـرت نیـسـت از دنیای دون