بینامتنیت قرآن و دفتر اول، دوم و سوم مثنوی از دیدگاه ژرار ژنت- …

بینامتنیت قرآن و دفتر اول، دوم و سوم مثنوی از دیدگاه ژرار ژنت-  …

(۳/۳۲۶۴)
برگرفته از آیه «لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلى‏ ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ»، (تا آنکه بر آنچه از دست شما رود اندوه مخورید و بر آنچه به شما بخشد شادمانی مکنید؛ و خداوند هیچ متکبر فخرفروش را دوست ندارد.)، (حدید، ۲۳). مولانا از لفظ عبارت قرآنی استفاده کرده است تا بگوید خداوند فرمود بر آنچه از دست داده‌اید اندوهگین مباشید، اگرچه گرگ (و یا شیر) بیاید و گوسفندانتان را هلاک کند.

در نــهــان خـانــه‌ی لَدَیْـنـا مُحْضَرُون
رحمـتـی افـشـان بـرایشــان هم کنون
(۳/۳۳۹۴)
مصرع دوم اقتباس از «وَ إِنْ کُلٌّ لَمَّا جَمیعٌ لَدَیْنا مُحْضَرُونَ»، (و جز این نیست که همگیشان نزد ما احضار کرده شوند.)، (یس، ۳۲). مولانا به زیبایی عبارت قرآنی را با بیت و مفهوم مورد نظر خود پیوند زده است.

تَهْلُـکَـه خـوانـدی ز پـیـغـام خـــدا
نــه تـو لا تُـلْـقُــوا بِـأَیْــدیکُـمْ إِلَـى
امــر لا تُلْـقُـوا بگیــرد او بـه دسـت
آنک مـردن پیـش چشمـش تَهْلُکَهست
(۳/۳۴۲۲ و ۳۴۳۴)
اقتباس از عبارت قرآنی «وَ أَنْفِقُوا فی‏ سَبیلِ اللَّهِ وَ لا تُلْقُوا بِأَیْدیکُمْ إِلَى التَّهْلُکَهِ…»، (و در راه خدا هزینه کنید و خودتان را به دستان خویش به کام هلاکت نیندازید…)، (بقره، ۱۹۵). مولانا از آیه در منطق تعلیمی بهره گرفته است.

نـفـی و اثبـاتست و هر دو مثبت‌ست
ما رَمَـیْـتَ إِذْ رَمَـیْـت از نسـبـت‌ست
(۳/۳۶۵۹)
اقتباس از عبارت قرآنی «فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لکِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَ ما رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لکِنَّ اللَّهَ رَمى‏ وَ لِیُبْلِیَ الْمُؤْمِنینَ مِنْهُ بَلاءً حَسَناً إِنَّ اللَّهَ سَمیعٌ عَلیمٌ»، (پس شما آنان را نکشته‌اید بلکه خداوند آنان را کشته است؛ و چون تیر انداختی، به حقیقت تو نبودی که تیر می‌انداختی بلکه خداوند بود که می‌انداخت، تا مؤمنان را بدین وسیله به آزمونی نیک بیازماید، که خداوند شنوای داناست.)، (انفال،۱۷). مولانا از آیه تفسیری نو ارائه کرده است.

نقــش را کالعــوذَ بِالـرَّحْـمـنِ مِـنْک
همچو مریم گوی پیش از فوت مِلـک
چـون مـه و خورشیـد آن روح الامین
پیـش او بـر رُســت از روی زمــیــن
دست از حیــرت بریدی چون زنــان
صـورتی که یوسـف ار دیــدی عیـان
گـفــت بجـهــم در پـنـاه ایــــزدی
گـشـت بـی‌خود مریم و در بی‌خودی
(۳/۳۷۰۷)
بیت اول و سوم اقتباس از آیه «قالَتْ إِنِّی أَعُوذُ بِالرَّحْمنِ مِنْکَ إِنْ کُنْتَ تَقِیًّا»، ([مریم] گفت من از تو اگر پرهیزگار باشی به خدای رحمان پناه می‌برم.)، (مریم، ۱۸).
افتباس از آیه «فَاتَّخَذت مِن دَونهم حِجاباً فَأَرْسَلْنا إِلَیْها رُوحَنا فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِیًّا»، (و از آنان پنهان شد؛ آنگاه روح خویش [جبرئیل] را به سوی او فرستادیم که به صورت انسانی معتدل به دیده او درآمد.)، (مریم، ۱۷)
بیت چهارم اقتباس از آیه «فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَکْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَیْهِنَّ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّکَأً وَآتَتْ کُلَّ وَاحِدَهٍ مِّنْهُنَّ سِکِّینًا وَقَالَتِ اخْرُجْ عَلَیْهِنَّ فَلَمَّا رَأَیْنَهُ أَکْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ وَقُلْنَ حَاشَ لِلّهِ مَا هَذَا بَشَرًا إِنْ هَذَا إِلاَّ مَلَکٌ کَرِیمٌ»، (و چون بدگویى ایشان را شنید [کسى را براى دعوت‏] به سوى ایشان فرستاد و براى آنان مجلسى آماده ساخت و به هر یک از آنان کاردى داد و [به یوسف‏] گفت بر آنان ظاهر شو، آنگاه که دیدندش بس بزرگش یافتند و [از بى‏حواسى‏] دستانشان را [به جاى ترنج‏] بریدند و گفتند پناه بر خدا، این آدمیزاده نیست، این جز فرشته‏اى گرامى نیست.)، (یوسف، ۳۱). مولانا در اینجا بحث حضرت مریم را به صورت داستانی مستقل آورده است و از داستان نتیجه می‌گیرد که از حق باید به سوی حق گریخت.

زانچ حـــق گفتـت کُـلــوا مِن رِزقِـه
فهـم نـان کردی نه حکمـت ای رهی
(۳/۳۷۴۵)
اقتباس از عبارت قرآنی «…کُلوا مِن رِزقِهِ وَ إِلَیْهِ النُّشُورُ»، (… از روزی او بخورید و رستاخیز به امر [و در پیشگاه] اوست.)، (ملک، ۱۵). مولانا آیه را تفسیر و از آن در منطق تعلیمی می‌کند تا بگوید وقتى که در قرآن کریمش فرمود: «از رزق او بخورید» ای بنده‌ی سرگشته، خیال کردى که منظور او از رزق همین مادّیات و شهوات است، در حالى‌که توجّه نداشتى که منظور از آن رزق، حکمت و معرفت بوده است.

این را هم حتما بخوانید :   تاثیر مکمل سازی سیر و پیاز تازه برعملکرد و سیستم ایمنی جوجه های ...