بینامتنیت قرآن و دفتر اول، دوم و سوم مثنوی از دیدگاه ژرار ژنت- قسمت ۴۱

بینامتنیت قرآن و دفتر اول، دوم و سوم مثنوی از دیدگاه ژرار ژنت- قسمت ۴۱

زنده معشـوقسـت و عـاشـق مــرده‌ای
جمله معـشـوقسـت و عـاشـق پـرده‌ای
(۱/۳۰)
اشاره به آیه‌ی «…کُلّ شیءِ هالِک إلّا وجهَه لَهُ الحَکم وَ اِلیه تُرجَعون.»، (… همه چیز فناپذیر است، مگر ذات او، حکم او راست، و به سوی او بازگردانده می‌شوید.)، (قصص، ۸۸). بیت از آیه در معنایی جدید بهره برده است که نمود آیه در مصرع دوم بیشتر و آشکارتر است.

چـون نـبـاشـد نور یارم پـیش و پـس
مـن چگونه هوش دارم پـیـش و پـس
(۱/۳۲)
الهام از عبارت قرآنی «… یَجْعَلْ لَکُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ…»، (… و برای شما نوری قرار داد که با آن [به درستی] راه می‌روید…)، (حدید، ۲۸) آیه در مفهوم بیت پنهان شده است، مولوی ضمن وام گیری از آیه با تفسیر نو برای بیان مقصود خود از آن استفاده می‌کند.

زود هم پــیدا کُـنَــش بــر ظــاهـرت
لـیـک گفـتی گرچـه مـی‌دانــم سِـرَت
(۱/۶۰)
مصرع دوم اشاره به «اَدعُوا رَبَّکُم تَضَرِعاً و خُفیۀً إِنّهُ لا یحِبُّ المعتدینَ»، (پروردگارتان را به زاری و پنهانی بخوانید که او از حد گذرندگان را دوست ندارد.)، (اعراف، ۵۵) که در این مصرع حضور پنهان دارد.

گر دلـیـلـت بـایـد از وی رو مـتـاب
آفـتـاب آمــد دلـــیـــل آفـــتــاب
(۱/۱۱۶)
اشاره به عبارت قرآنی «شهدالله أَنّهُ لا إِله إِلّا هو…»، (خداوند گواهی می‌دهد که خدایی جز او نیست…)، (آل عمران، ۱۸). اشاره غیره صریح و پنهان شده‌ی این عبارت قرآنی با تفسیر و تمثیلی نو بیان می‌شود.

زانـک مُرده سـوی مـا آیـنـده نـیسـت
زانـک عـشـق مردگان پاینده نـیـست
(۱/۲۱۸)
مصرع دوم الهام از «فَلا یَستَطِیعُونَ تَوصیۀً و لا إِلی أَهلِهِم یَرجِعون.»، (پس در آن هنگام نه وصیتی توانند کرد و نه به سوی خانواده‌شان باز می‌گردند.)، (یس، ۵۰) که مولانا از آن به منظور پرورش مفهوم عشق بهره می‌برد و تفسیری خلاقانه ارائه می‌دهد و انسان بدون عشق را همچون مرده‌ای که به سوی خدا باز نمی‌گردد، می‌داند.

شــاد و خندان پـیش تیغش جان بـده
هـمـچـو اسماعیل پـیشش سَــر بـنـه
(۱/۲۲۷)
الهام از آیه «فَلَمَّا بَلَغَ معه السّعیَ قال یا بُنَیَّ إنّیّ أَری فی المنامِ أَنّیَ أَذبَحُکَ فانظُر ماذا تَری، قال یا أَبَتِ افعَل ما تُؤمرُ سَتَجِدُنی إِن شاءَ الله مِنَ الصّابرین.»، (و چون [اسماعیل] در کار و کوشش به پای او رسید [ابراهیم] گفت ای فرزندم من در خواب دیده‌ام که سر تو را می‌بُرم بنگر [در این کار] چه می‌بینی؟ [اسماعیل] گفت پدر جان آنچه فرمانت داده‌اند، انجام بده، که به زودی مرا به خواست خداوند، از شکیبایان خواهی یافت.)، (صافّات، ۱۰۲) در آیه نامی از اسماعیل نیامده است و حتی به روایتی فرزند ابراهیم را که پدر نذر کرده بود اورا قربانی کنند اسحاق می‌دانند. به نظر می‌رسد که مولانا به صورت غیر صریح از این آیه الهام گرفته است.

آنــچ در وهـمت نـیـایــد آن دهــد
نـیـم جان بسـتانـد و صد جان دهــد
(۱/۲۴۵)
الهام از آیه «فَلا تَعلَمُ نَفسٌ ما أُخفِیَ لهم مِن قُرَّۀِ أعیُنٍ جزاءً بما کانوا یَعلَمون.»، (آری هیچکس نداند که چه بسیار مایه‌ی روشنی چشم‌ها برای آنان نهفته است که جزای کار و کردار پیشینیان است.)، (سجده، ۱۷). مشخص نیست که آیا مولانا در هنگام سرودن این بیت دقیقاً این آیه را در نظر داشته یا نه، آنچه آشکار است تأثیر و سایه‌ی افکنی این آیه در اندیشه و فکر مولانا برای سرودن این‌گونه ابیات است.

زین یکی سرگین شد و آن مشک ناب
هر دو گـون آهـو گیا خوردنـد و آب

برای دانلود فایل متن کامل پایان نامه به سایت 40y.ir مراجعه نمایید.