بینامتنیت قرآن و دفتر اول، دوم و سوم مثنوی از دیدگاه ژرار ژنت- …

بینامتنیت قرآن و دفتر اول، دوم و سوم مثنوی از دیدگاه ژرار ژنت-  …

بیت اول ودم اقتباس از آیات «وَ أَرْسَلَ عَلَیْهِمْ طَیْراً أَبابیلَ. تَرْمیهِمْ بِحِجارَهٍ مِنْ سِجِّیلٍ. فَجَعَلَهُمْ کَعَصْفٍ مَأْکُولٍ»، (و بر سر آنان پرندگانی فوج فوج فرستاد. که بر آنان سنگریزه‌هایی از سنگ – گل فرو انداختند و سرانجام آنان را مانند برگ کاه جویده ساخت.)، (فیل، ۳-۵).
بیت سوم اقتباس از آیه «فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها کَذلِکَ یُحْیِ اللَّهُ الْمَوْتى‏ وَ یُریکُمْ آیاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ»، (آنگاه گفتیم بخشی از بدن گاو را به بدن او [بدن آن کشته] بزنید [تا زنده شود،] خداوند این چنین مردگان را زنده می‌کند و معجزات خویش را به شما می‌نمایاند تا بیندیشید.)، (بقره، ۷۳). مولانا از مفهوم آیه در منطق تمثیلی استفاده کرده است تا بگوید قدرت قاهره‌ی مشیت خداوندى بالاتر از همه‌ی علل و اسباب و قدرت موجودات است.

شـد گـواه صـدق قـرآن ای شکــور
نـه که هـم تـورات و انجیـل و زبـور
(۳/۲۵۳۹)
اشاره به آیات «إِنَّ هذا لَفِی الصُّحُفِ الْأُولى‏. صُحُفِ إِبْراهیمَ وَ مُوسى»، (این [نکته] در کتب آسمانی پیشین هم هست. در صحف ابراهیم و موسی.)، (اعلی، ۱۸-۱۹). مفهوم آیات مذکور را در بیت می‌توان یافت.

نـه ز گـل مـرغان کنـی ای خـوب‌رو
گـفــت آری آن مـنـم گفتـا کـه تــو
(۳/۲۵۸۰)
الهام از عبارت قرآنی «…أَنِّی أَخْلُقُ لَکُمْ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَهِ الطَّیْرِ فَأَنْفُخُ فیهِ فَیَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِ اللَّهِ وَ أُبْرِئُ الْأَکْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ وَ أُحْیِ الْمَوْتى‏ بِإِذْنِ اللَّه…»، (… از گل برای شما چیزی به هیأت پرنده می‌سازم و در آن می‌دمم و آن به اذن الهی پرنده[ای جاندار] می‌شود…)، (آل عمران، ۴۹). مولانا از مفهوم آیه استفاده کرده است و در مصرع دوم بیت به یکی از معجزات حضرت عیسی اشاره می‌کند.

وز غـم دزدش جـگـر خـون می‌شود
او بــرهــنــه آمـد و عــریــان رود
(۳/۲۶۳۳)
اشاره به عبارت قرآنی «وَ لَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى‏ کَما خَلَقْناکُمْ أَوَّلَ مَرَّهٍ وَ تَرکتُم ما خَوَّلناکُم وراءَ ظهورَکُم…»، (و به نزد ما یکّه و تنها آمده‌اید، به همان‌گونه که نخستین بار نیز شما را آفریده بودیم در پس پشت خور رها کرده‌اید…)، (انعام، ۹۴). مولانا با اشاره با مفهوم عبارت قرآنی می گوید مرد دنیاطلب، همانطور که برهنه به دنیا آمده، برهنه نیز از دنیا مى‌رود، با این‌حال از ترس اینکه مبادا دزدى بیاید و جامه و مالش را ببرد جگرش خون مى‌شود.

سـخـت‌تـر کـرد ای سفیهـان بنـدتـان
انـبـیــا گـفـتـنـد آوه پـنـــد جـــان
(۳/۲۷۵۳)
اشاره به آیه «وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَهٌ لِلْمُؤْمِنینَ وَ لا یَزیدُ الظَّالِمینَ إِلاَّ خَساراً»، (و از قرآن آنچه برای مؤمنان شفابخش و رحمت است نازل می‌کنیم، و [این کتاب] بر ستمکاران [مشرک] جز زیان نیفزاید.)، (إسراء، ۸۲). مولانا در بیت به مفهوم آیه اشاره کرده است.

چـون خـدا بگماشت پرده‌ی خشم را
ظلمت افزود این چراغ آن چـشـم را
(۳/۲۷۵۵)
اشاره به آیه «خَتَمَ اللَّهُ عَلى‏ قُلُوبِهِمْ وَ عَلى‏ سَمْعِهِمْ وَ عَلى‏ أَبْصارِهِمْ غِشاوَهٌ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظیمٌ»، (خداوند بر دل‌ها و بر گوش‌هایشان مُهر نهاده است، و بر دیدگانشان پرده‌ای است و آنان عذابی بزرگ [در پیش] دارند.)، (بقره، ۷). مولانا با استفاده از مفهوم آیه می‌گوید چراغ پند و اندرز ما (انیبا)، کورى و تاریکى چشم دل شما را افزود، زیرا خداوند، حجاب قهر و خشم خود را بر چشم دل شما زده است.

کـه به علــم سرّ و جهر او آیتـســت
آن مـثـــل آوردن آن حـضـرتـســت
(۳/۲۷۸۶)
مصرع اول الهام از عبارت قرآنی «إِنَّ اللَّهَ لا یَسْتَحْیی‏ أَنْ یَضْرِبَ مَثَلاً ما بَعُوضَهً فَما فَوْقَها…»، (خداوند پروا ندارد که به پشّه و فراتر [یا فروتر] از آن مثل زند..)، (بقره، ۲۶).
مصرع دوم اقتباس از آیه «إِلاَّ ما شاءَ اللَّهُ إِنَّهُ یَعْلَمُ الْجَهْرَ وَ ما یَخْفى‏»، (مگر آنچه خداوند خواهد؛ که او آشکار و نهان را می‌داند.)، (اعلی، ۷). مولانا در این بیت می‌گوید مثل آوردن در توصیف و بیان یک مطلب، تنها سزاوار حق‌تعالى (و بندگان صالح اوست) و این مفهوم در عبارت و آیه مذکور پنهان است.

سـرنگـون کـردسـت ای بـد گم‌رهان
صـد هـزاران شـهـر را خشــم شهان
(۳/۲۸۱۴)

این را هم حتما بخوانید :   بینامتنیت قرآن و دفتر اول، دوم و سوم مثنوی از دیدگاه ژرار ...

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت zusa.ir مراجعه نمایید.