سایت مقالات فارسی – بینامتنیت قرآن و دفتر اول، دوم و سوم مثنوی از دیدگاه ژرار ژنت- قسمت …

سایت مقالات فارسی – 
بینامتنیت قرآن و دفتر اول، دوم و سوم مثنوی از دیدگاه ژرار ژنت- قسمت  …

بیت دوم الهام از عبارت قرآنی «فیهِ آیاتٌ بَیِّناتٌ مَقامُ إِبْراهیمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً…»، (در آن شگفتی‌های آشکار از جمله مقام ابراهیم است؛ و هر کس که وارد آن شود در امان است…)، (آل عمران، ۹۷). مولانا خلاقانه از عبارات قرآنی مذکور برای بیان مقصود خود استفاده می‌کند.

مخلـصــش را نیـست از تـسبـیـح بُد
یونست در بـطــن مـاهـی پخته شــد
حبـس و زنــدانـش بُـدی تا یُـبْعَثُون
گـر نبـودی او مسبّـــح بـطــن نــون
چیـسـت تسبیـح آیـت روز أَ لَـسْـت
او به تسـبـیـح از تــن مـاهی بجسـت
(۲/۳۱۴۰-۳۱۴۲)
هر سه بیت اقتباس از آیات «فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَ هُوَ مُلیمٌ. فَلَوْ لا أَنَّهُ کانَ مِنَ الْمُسَبِّحینَ. لَلَبِثَ فی‏ بَطْنِهِ إِلى‏ یَوْمِ یُبْعَثُونَ»، (و ماهى [بزرگ /نهنگ‏] او را فرو بلعید و او در خور ملامت بود. و اگر از تسبیح‏گویان نبود. در شکم آن تا روزى که مردمان برانگیخته شوند به سر مى‏برد.)، (صافات، ۱۴۲، ۱۴۴).
مصرع دوم بیت سوم اشاره به «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنی‏ آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى‏ أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلى‏ شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا یَوْمَ الْقِیامَهِ إِنَّا کُنَّا عَنْ هذا غافِلینَ»، (و چون پروردگارت زاد و رود بنى‏آدم را از پشتهاى ایشان برگرفت، و آنان را بر خودشان گواه گرفت [و پرسید] آیا پروردگار شما نیستم؟ گفتند چرا، شهادت مى‏دهیم تا مبادا روز قیامت بگویید ما از این [حقیقت‏] بى‏خبر بودیم‏.)، (اعراف، ۱۷۲). در این ابیات مولانا داستان حضرت یونس را بیان می‌کند و سپس می‌گوید حضرت یونس بواسطه‌ی نیایش حق از شکم ماهى بیرون آمد، نیایش حق چیست؟ مسلّماً نشانه‌اى از روز الست.

مـن ز رنـج از مخـمـصــه بگذشتـه‌ام
کـه مـرا رنـجـیسـت مضطر گـشتـه‌ام
بـر سـر مـنـکـر ز لعـنت بـاد خــاک
در ضـرورت هســت هـر مـردار پاک
(۲/۳۴۲۴-۳۴۲۵)
اقتباس از عبارت قرآنی «…فَمَنِ اضْطُرَّ فی‏ مَخْمَصَهٍ غَیْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحیمٌ»، (… اما هر کس در مخمصه‌ای ناچار شود و مایل به گناه نباشد [و از آنچه نمی شده بخورد بداند که] خداوند آمرزگار مهربان است.)، (مائده، ۳) مولانا به مفهوم آیه اشاره می‌کند و می‌گوید انسان در حالت مخمصه جایز است که از گوشت حرام خوک و یا مردار و غیره استفاده کند. مصراع دوّم بیان مبالغه‌آمیزى از حالت اضطرار است.

ورنــه مـرغی چون کشـد مر پیـل را
قـــوّت حــق بــود مـــر بـابیــل را
تـا بـدانی کـان صـلابت از حــقست
لـشـکـری را مرغکی چندی شکست
ور بـخـوان تـو سوره‌ی اصحاب فیل
گر تـو را وسواس آیــد زیـن قبیــل
(۲/۳۴۴۱-۳۴۴۳)
اقتباس از آیات «أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِأَصْحابِ الْفیلِ. أَ لَمْ یَجْعَلْ کَیْدَهُمْ فی‏ تَضْلیلٍ. وَ أَرْسَلَ عَلَیْهِمْ طَیْراً أَبابیلَ. تَرْمیهِمْ بِحِجارَهٍ مِنْ سِجِّیلٍ. فَجَعَلَهُمْ کَعَصْفٍ مَأْکُولٍ»، (آیا ندانسته‌ای که پروردگارت با پیلسواران چگونه رفتار کرد. آیا نیرنگشان را بی‌اثر نساخت؟ و بر سر آنان پرندگانی فوج فوج فرستاد. که بر آنان سنگریزه‌هایی از سنگ – گل فرو انداختند و سرانجام آنان را مانند برگ کاه جویده ساخت.)، (فیل، ۱-۵). مولانا با اشاره به سوره فیل می‌گوید پرندگان ابابیل از نیروى الهى برخوردار بودند؛ و الاّ یک مشت مرغ ضعیف چگونه مى‌توانند فیل‌ها را از پا درآورند؟ لشکر نیرومندى را یک مشت مرغ درهم شکست تا این مطلب را دریابى که آن قدرت و صلابت از جانب حق تعالى است. هرگاه چنین وسوسه‌هایى براى تو پدید مى‌آید، برو و سورۀ فیل را تلاوت کن.

دیـــد آدم را حـقـیــر او از خــری
چـونـک کـرد ابلیــس خوبا سروری
تا که او مسجود چون من کس شود
کـه بـه از مـن سـروری دیگــر بـود
(۲/۳۴۷۱-۳۴۷۲)
بیت اول اشاره به عبارت قرآنی «…قالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنی‏ مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طینٍ»، (… گفت: من بهتر از او هست، [چرا] که مرا از آتش آفریده‌ای و او را از گل آفریده‌ای.)، (اعراف، ۱۲).
بیت دوم الهام از عبارت قرآنی «…فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلیسَ أَبى‏ وَ اسْتَکْبَرَ وَ کانَ مِنَ الْکافِرینَ»، (…آنگاه همه سجده بردند جز ابلیس که سرکشید و کبر ورزید و از کافران شد.)، (بقره، ۳۴). مولانا با الهام از عبارات مذکور خلاقانه به تفسیر آن پرداخته است.

کـز پـی تـعظیـمشــان آمــد عَـبَـس

این را هم حتما بخوانید :   بینامتنیت قرآن و دفتر اول، دوم و سوم مثنوی از دیدگاه ژرار ژنت- ...

دانلود متن کامل این پایان نامه در سایت abisho.ir